Tarihçi veya sosyologlara (genellikle İlber Ortaylı veya Doğan Avcıoğlu tarzı aydınlara) ait olabilecek bu sosyolojik analiz, Türklerin dinle kurduğu asimilasyon tehlikesini anlatır. Araplar (İslam'ı kendi kültürleriyle yaşar) veya İranlılar (Fars milliyetçiliğini İslam'ın içinde Şiilikle korur) kendi ırksal kimliklerini dinin üzerinde tutmuşlardır. Ancak Türkler İslam'ı kabul ettikten sonra kendi köklerinden (Orta Asya/Tengri inancından) o kadar keskin bir şekilde kopmuş ve dini o kadar sahiplenmişlerdir ki; "Türk olmak" ile "Müslüman olmak" kelimeleri eşanlamlı hale gelmiş, bu süreçte Türklük bilinci (milli kimlik) dini kimliğin içinde tamamen erimiştir ("gömülmüştür").